Bugün birlikte ilerleyelim.

#	Ne öğreneceksin	Kod
1	Fiziğin başka bilimlerle ilişkisini kurmak ve tanımı buradan çıkarmak	FİZ.9.1.1
2	Bir olayı sekiz alt daldan doğru olanına yerleştirmek	FİZ.9.1.2
3	Bilim insanının bakış açısını, çalışma biçimini, etkisini ayırmak	FİZ.9.1.3
4	Kurumları ve fizik mezununun kariyer alanlarını eşleştirmek	FİZ.9.1.4

Soru sana üç dört olay verir ve "bu olaylara bakarak fizik bilimi için ne söylenir?" diye sorar. Ya da bir olayı anlatıp "hangi disiplinler açıklar?" der. İkisinde de aranan şey aynı: ortak yan.Çıktının iki basamağı var: (a) fiziğin diğer disiplinlerle ilişkilerini belirlemek, (b) bu ilişkilerden yararlanarak fiziği tanımlamak. Tanım baştan verilmez, ilişkilerden çıkarılır.

Fiziğin adı nereden geliyor?
Eski Çağ'da fizik araştırmaları doğa felsefesinin içinde yürütülüyordu. Aristo, doğa ve evren üzerine düşüncelerini Physica adlı eserinde açıkladı; orada hareket, mekân, boşluk ve zaman kavramlarını ele aldı. Zamanla bilgi genişledi, çalışma alanları özelleşti ve bugünkü disiplinler doğdu.

Disiplin	Karşılaşılan olay	İlişkili fizik konusu
Astronomi ve uzay bilimleri	gezegen ve yıldızların yörüngeleri	hareket · optik (teleskop)
Biyoloji	doku ve hücrenin mikroskopta görüntülenmesi	ışık
Kimya	atom ve moleküllerin davranışı	hareket · enerji
Matematik	süratin grafikle ve denklemle gösterimi	fizik matematiği kullanır
Müzik	telli çalgıda sesin oluşması	dalgalar · esneklik
Görsel sanatlar	resimde ışık ve gölge; heykelin devrilmeden durması	ışık ve renk · denge
Coğrafya	tsunami, iklim olayları, su döngüsü	dalgalar · enerji
Spor bilimleri	potaya atılan topun yörüngesi	kuvvet · hareket · enerji

Bir örneği yakından gör: müzik
Gitarın teline vurduğunda tel serbestçe değil, iki ucu sabit olarak titreşir. Bu yüzden telde yalnızca belirli titreşim biçimleri oluşabilir. En yavaş olanı temel sesi verir; onun iki katı, üç katı hızlıları da aynı anda oluşur ve sesin tınısını kurar. Akort vidasını çevirdiğinde telin gerginliğini değiştirirsin, tel daha hızlı titreşir ve ses incelir.

Ders kitabının tanımı budur; sınavda beklenen cümle de budur. Yanına iki cümle ekle: fiziğin amacı evreni ve evrende gerçekleşen olayları açıklamaktır; bunu yaparken deney ve gözlemden yararlanır, bulduğu yasaları ifade ederken matematiğin dilini kullanır.

Neden "temel" bilim?
Fizik, galaksiler kadar büyük ölçekten atom altı parçacıklar kadar küçük ölçeğe kadar doğayı inceler. Kimya tepkimeyi, biyoloji canlıyı, astronomi gök cismini inceler; ama üçü de aynı fizik yasalarına başvurur. Enerjinin korunumu hem hücrede hem yıldızda geçerlidir.

Tümevarım nedir?
Tek tek olaylardan yola çıkıp genel bir yargıya varmaktır — özelden genele. Yukarıdaki tabloyu okuyup "demek ki fizik, evrendeki madde ve enerji ilişkilerini inceliyor" demen tam olarak budur. İki uyarı: örnek azaldıkça yargı zayıflar; ve tümevarımla varılan yargı kesin değildir, uymayan tek bir örnek onu yıkar. Tersi tümdengelimdir: genel yasadan tek bir olayın sonucunu çıkarmak.Soru bir olay, aygıt ya da meslek verir; "hangi alt dalın konusudur?" der. Ya da bir liste verip "hangisi bu listede yer alamaz?" diye sorar. Eşleştirme soruları da bu çıktıdan gelir.Çıktının dört basamağı var: olayın hangi büyüklükle ilgili olduğunu belirle → bu büyüklüğe göre ayrıştır → benzerleri grupla → çalışma alanına bakarak adlandır.

Alt dal neden var?
Türk bilgini Farabi, bilimleri dil, mantık, matematik, tabiat bilimi, metafizik ve siyaset bilimi başlıkları altında sınıflandırmıştı. Disiplinlerin de alt dallara ayrılması zamanla ihtiyaç oldu. Kitabın saydığı üç neden: bilgi birikiminin artması, konuların geniş çaplı olması ve karmaşıklığın giderilmesi ihtiyacı.

Alt dal	Neyi inceler	Uygulama
Mekanik	kuvvet, hareket ve enerji arasındaki ilişkiler; denge	bisiklet · kaykay · rüzgârgülü · robot · İHA
Elektro­manye­tizma	elektrik yükleri, akım, mıknatıs, manyetik alan	pusula · metal atıkların mıknatısla ayrıştırılması
Termo­dinamik	ısı, sıcaklık, genleşme, hâl değişimi, ısı aktarımı	bina ısı yalıtımı · ısıtma ve soğutma
Optik	ışığın yansıması, kırılması, gölge ve renk	gözlük · dürbün · fiber optik kablo
Katı hâl fiziği	kristal katıların atom dizilişi; iletkenlik, esneklik	LCD ekran · şarjlı pil · maglev tren
Atom fiziği	atomun yapısı ve enerji düzeyleri; atom-molekül etkileşimi	lazer · elektron mikroskobu · 3B yazıcı
Nükleer fizik (çekirdek fiziği)	atom çekirdeği, çekirdek tepkimeleri ve ışımaları	nükleer santral · nükleer tıp · karbon-14 ile yaş tayini
Yüksek enerji ve plazma fiziği	atom altı parçacıklar ve plazma hâli	neon lamba · kutup ışıkları · roket teknolojisi

Ders kitabının çözümlü örneği: gökkuşağı
Güneş ışığı su damlasına girerken kırılır, damlanın arka yüzeyinden yansır, çıkarken yeniden kırılır. Her renk farklı miktarda kırıldığı için beyaz ışık renklerine ayrılır. Üç olayın üçü de ışık olayıdır → optik.

Bir olay birden çok alt dalla ilişkili olabilir
ABS (kilitlenme karşıtı frenleme sistemi) tekerleğin dönme hızını sensörle ölçer; merkezî birim frenleme basıncını saniyede yaklaşık 20 kez ayarlar. Ölçme ve denetim elektromanyetizma, frenleme kuvveti ve durma mekanik, kararı veren işlemci katı hâl fiziğidir.Soru bir katkıyı ya da bir sözü verir, kime ait olduğunu sorar. Ya da bir metin verip "bu bilim insanının çalışma biçimi hakkında ne söylenir?" der. Sorulan ad değil, üç ayrı şeydir: bakış açısı, çalışma biçimi, etki.

Bilim insanı	Bakış açısı ve çalışma biçimi	Bilime etkisi
İbnül­heysem · XI. yy	Şüpheyi ve derinlemesine incelemeyi yöntem hâline getirdi; Batlamyus'un astronomi çalışmalarını eleştirdiği bir eser yazdı. Kendi düşüncesinin etkisinde kalmamayı savundu.	Deneysel yöntemin ve optiğin temeli
Hazini · XII. yy	"Terazinin doğruluğu, fizik gözlemlerine ve ispatlara dayanır." Ölçmeyi kanıtın kendisi saydı.	Hassas terazinin ilk örnekleri; yoğunluk ölçümü
Cezeri · XII–XIII. yy	Tasarımlarını çizim ve yapım talimatıyla bıraktı; başkasının tekrarlayabileceği mühendislik yaptı.	İnsan eli değmeden çalışan otomatik sistemler
Isaac Newton · XVII. yy	"Daha ileriyi görebildiysem bunu omuzlarından baktığım devlere borçluyum." Galileo ve Kepler'in yasalarından yola çıktı.	Dinamiğin üç yasası ve evrensel kütle çekim yasası
Nikola Tesla · XIX–XX. yy	Bir düzeneği kurmadan önce zihninde çalıştırdı; ısrarla denedi.	Alternatif akım
Marie Curie · XIX–XX. yy	Tonlarca cevheri kendi olanaklarıyla işledi; yıllar süren ayrıştırmayı bırakmadı.	Radyoaktiflik
Albert Einstein · XX. yy	"Bende özel yetenek arayanlar yanılıyorlar, sadece derin bir anlama merakım var." Düşünce deneyi kurup sonra denklemleştirdi; itirazlara rağmen sürdürdü.	Görelilik ve kuantumun temelleri

Bir bakış açısı nasıl bilim değiştirir?
Öklid ve Batlamyus'un savunduğu eski kurama göre görme, gözden çıkan ışınların cisme çarpmasıyla oluyordu. İbnülheysem bunu birkaç yoldan çürüttü: kuram doğru olsaydı karanlıkta da görmemiz gerekirdi; üstelik Güneş'e bakınca göz acıyor ve gözü kapatınca bile parlak bir iz kalıyor — demek ki göze dışarıdan bir şey giriyor. Doğrusunu koydu: ışık kaynaktan çıkar, cisimden yansır, göze ulaşır.

Özellik	Kimde görülür
Meraklı	Einstein — "sadece derin bir anlama merakım var"
Sorgulayıcı · eleştiriye açık	İbnülheysem — yerleşik kuramı sınadı
Objektif	Hazini — "gözlem ve ispata dayanır"
Sabırlı · azimli	Marie Curie — tonlarca cevheri yıllarca işledi
Kararlı · çalışkan	Stephen Hawking — ALS'ye rağmen bırakmadı
Açık fikirli · evrensel düşünen	Newton — "devlerin omuzlarında"

İki deneyim, iki ders
• Michael Faraday on üç yaşında çalışmaya başladı, eğitimini sürdüremedi; çalıştığı kitapçıda okuyarak kendini yetiştirdi. Matematik eksikliği yüzünden kuramlarını denklemleştiremedi; bu boşluğu iyi eğitim almış James Maxwell doldurdu. → Bilgi birikimlidir.
• Stephen Hawking 1963'te sinir sistemini felç eden ALS hastalığına yakalandı ama çalışmayı bırakmadı. → Hedefe kilitlenmek · kararlılık · çalışkanlık · sabır · azim.Soru bir işi tarif eder ("yer altından çıkarılan elementleri yakıta çevirmek"), kurumu ya da mesleği ister. Anahtar, işin fiilidir: aramak mı, üretmek mi, desteklemek mi, denetlemek mi?Amaçları: bilimi yaygınlaştırmak, teknolojiyi anlaşılabilir ve ulaşılabilir kılmak, uygulamalı etkinliklerle farkındalık oluşturmak. Bu, ünitenin iki anahtar kavramından biridir.

Kısaltma	Açılımı	Ne yapar
TÜBİTAK	Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu	AR-GE'yi destekler; burs, ödül, proje fonu sağlar.
TENMAK	Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu	Enerji ve nükleer teknoloji; radyasyondan korunma, atık yönetimi.
MTA	Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü	Yer bilimleri ve madencilikte arama; jeoloji-jeofizik, deniz araştırmaları.
TUA	Türkiye Uzay Ajansı	Uzay ve havacılık. İlk insanlı uzay görevini Alper Gezeravcı yaptı.
ASELSAN	Askerî Elektronik Sanayi	1975'te kuruldu. Savunma elektroniği, radar, insansız sistemler; MR cihazı.
CERN	Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi	Parçacık fiziği laboratuvarı. 1954'te 12 ülkeyle kuruldu; Türkiye ortak üye.
NASA	Amerika Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi	Uzay çalışmaları; gezegen, yıldız, galaksi, kara delik.
ESA	Avrupa Uzay Ajansı	Uzayın keşfi için hükûmetler arası organizasyon; merkezi Paris.

Okuma parçası · CERN
II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'da bilimin gelişmesi için kuruldu; fikir 1949'da Louis de Broglie'den geldi, kuruluş 1954'te 12 ülkenin iş birliğiyle oldu. Fransa–İsviçre sınırında, Cenevre yakınındadır. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı yerin yaklaşık 100 m altında, 27 km uzunluğunda halka biçiminde bir mıknatıs dizisidir ve protonları ışık süratine yakın süratlerde çarpıştırır. Burada geliştirilen teknolojiler arasında dokunmatik ekran, tıbbi görüntüleme ve World Wide Web vardır. Türkiye CERN ile ortak üyelik anlaşması imzalamıştır.

Alan	Ne iş yapar
Akademik kariyer	üniversite ve enstitülerde öğretim üyesi, araştırmacı
Eğitim alanı	ortaöğretimde fizik öğretmenliği
Medikal fizik	radyoloji, nükleer tıp, radyoterapi: uzman, denetmen
AR-GE	savunma, enerji, malzeme bilimi, biyofizik: araştırmacı
Bilgi teknolojileri	yazılım, sistem analizi, veri bilimi, yapay zekâ

Çıktının son basamağı: kaynağı değerlendirmek
Merak ettiğini belirle → soru sor → bilgi topla → topladığın bilgi doğru mu değerlendir → meslekler hakkında çıkarım yap. Bir kaynağı değerlendirirken üç şeye bak: bilgiyi kim yayımlamış (kurumun kendisi mi), ne zaman güncellenmiş, aynı bilgi ikinci bir bağımsız kaynakta da var mı?

Puan doğru okumadan ve doğru eşleştirmeden gelir. Soru hangi çıktıdan geldiyse aranan şey de değişir.

Çıktı	Nasıl sorulur	Ne yapmalısın
FİZ.9.1.1	birkaç olay verilir, "fizik bilimi için ne söylenir?"	olayların ortak yanını ara; tek olaydan genelleme yapma
FİZ.9.1.2	olay ya da aygıt verilir, alt dal istenir	aygıtın adına değil incelenen büyüklüğe bak: ışık mı, ısı mı, çekirdek mi, elektron mu
FİZ.9.1.3	katkı ya da söz verilir, kim olduğu istenir	her adı tek anahtar sözcükle eşle; ad değil katkı sorulur
FİZ.9.1.4	bir iş tarif edilir, kurum ya da meslek istenir	işin fiiline bak: aramak mı, üretmek mi, desteklemek mi

İki okuma tuzağı
• "Söylenemez" ya da "yanlıştır" diye soran soruda cevabı doğrudan aramak yerine, doğru olan dört şıkkı metinden tek tek doğrulayıp ele; geriye kalan şık cevaptır.
• "Yalnızca bu bilgilere dayanarak" ifadesi ölçütü değiştirir: bir yargının doğru olması yetmez, verilenden çıkması gerekir. Soru "hangisi söylenebilir?" ise doğru ama metinde dayanağı olmayan şıkkı ele; "hangisi söylenemez?" ise cevap tam olarak o şıktır.

En sık tuzak: bu üniteyi "okur geçerim" sanmak. Sorular bağlam temellidir — uzun metin, tek doğru.

Hata	Doğrusu
Tek olaydan yasaya atlamak	Tümevarım olayların ortaklığından genelleme yapmaktır; örnek azaldıkça yargı zayıflar ve uymayan tek örnek onu yıkar.
Bir aygıtı tek alt dala sıkıştırmak	ABS aynı anda mekanik, elektromanyetizma ve katı hâl fiziğidir; MR ise elektromanyetizma ve nükleer fiziktir.
Alt dalları sekizden fazla saymak	Program sekiz alt dalla sınırlıdır: mekanik, elektromanyetizma, termodinamik, optik, katı hâl, atom, nükleer, yüksek enerji ve plazma.
Atom fiziği ile nükleer fiziği karıştırmak	Atom fiziği çekirdeğin etrafındaki elektronlarla, nükleer fizik çekirdeğin kendisiyle ilgilenir. Kısayol: elektron oynadıysa atom, çekirdek oynadıysa nükleer.
Bilimsel bilgiyi tek kişinin anlık buluşu sanmak	Bilgi birikimlidir. Newton "devlerin omuzları" der; Faraday'ın bıraktığı boşluğu Maxwell doldurur.
Fizik mezununun yalnız öğretmen olacağını sanmak	Akademi, eğitim, medikal fizik, AR-GE ve bilgi teknolojileri — beş ayrı alan.

Bu ünitede ezberlenecek formül yok; ölçülen şey doğru eşleştirmedir. Beş liste — kapat, yaz, kontrol et.

Program bu ünitenin ölçme araçlarını tek tek sayıyor: zihin haritası, eşleştirme testi, sunum, bilgi görseli ya da afiş, kariyer yol haritası. Çalışma planı da bunların provası olmalı.

#	Çıktı	Ne yap
1	FİZ.9.1.1	Boş kâğıdın ortasına FİZİK yaz; çevresine sekiz disiplini ve her birinin ilişkili olduğu fizik konusunu ekle. Bu bir zihin haritasıdır ve programın ilk ölçme aracıdır.
2	FİZ.9.1.1	Tümevarım provası: tabloya bakmadan üç olay yaz (buzdolabının soğutması, ipin gerilmesi, telefonun ısınması). Üçünün ortak yanını tek cümlede söyle. Sonra bu yargıyı yıkacak bir karşı örnek aramaya çalış — bulamıyorsan yargın güçlüdür.
3	FİZ.9.1.2	Evinden üç aygıt seç (telefon, buzdolabı, bisiklet). Her biri için "hangi alt dallar birlikte çalışıyor?" diye sor ve ölçütünü yaz. Ölçüt yazılmadan yapılan gruplama puan almaz.
4	FİZ.9.1.3	Yedi adı ve katkılarını kapat, dönem sırasıyla yazmayı dene. Sonra bir bilim insanı seçip üç cümlelik sunum yaz: bakış açısı, çalışma biçimi, bilime etkisi.
5	FİZ.9.1.4	Bir kurum seç ve önce üç soru yaz ("burada fizikçi hangi işi yapıyor?", "bu iş için hangi bölüm okunur?"). Sonra resmî sitesinden cevapları bul, kaynağı not et ve bilginin doğruluğunu değerlendir. Çıktının (b), (c) ve (ç) basamağı budur.
6	hepsi	İlgini çeken bir mesleği seç ve kariyer yol haritası çiz: hangi bölüm, hangi lisansüstü, hangi kurum, hangi iş. Programın performans görevi tam olarak budur.

#	Ne öğreneceksin	Kod
1	Nicelikleri temel ve türetilmiş olarak sınıflandırmak	FİZ.9.2.1
2	Skaler ve vektörel nicelikleri karşılaştırmak	FİZ.9.2.2
3	Eşit, zıt ve gerçek sayıyla çarpılmış vektörleri tanımak	FİZ.9.2.3
4	Vektörleri toplamak ve bileşenlerine ayırmak	FİZ.9.2.4
5	Doğadaki dört temel kuvveti karşılaştırmak	FİZ.9.2.5
6	Hareketin temel kavramlarını tanımlayıp hesaplamak	FİZ.9.2.6
7	Hareket türlerini sınıflandırmak	FİZ.9.2.7

Sana bir nicelik listesi verilip "Hangileri temel niceliktir?" diye sorulur. Ya da bir birim verilir (örneğin kg·m²/s³) ve "Bu nicelik hangi temel niceliklerden türetilmiştir?" denir.Uluslararası Birimler Sistemi (SI) 1960'ta Paris'teki konferansta tanımlandı ve yedi temel nicelik belirlendi. Temel nicelik doğrudan ölçülür ve kendi başına ifade edilir. Türetilmiş nicelik ise temel niceliklerden kurulan bir matematiksel modelle tanımlanır.

Nicelik ve sembolü	Birimi	Ölçüm aleti
Uzunluk  ℓ	metre  m	cetvel, şerit metre, kumpas
Kütle  m	kilogram  kg	eşit kollu terazi
Zaman  t	saniye  s	kronometre
Elektrik akımı  i	amper  A	ampermetre
Sıcaklık  T	kelvin  K	termometre
Işık şiddeti  I	kandela  cd	fotometre
Madde miktarı  n	mol  mol	—

Nicelik ve sembolü	Birimi	Nasıl kurulur
Alan  A	m²	uzunluk × uzunluk
Sürat  υ	m/s	uzunluk ÷ zaman
Kuvvet  F	kg·m/s² (N)	kütle × uzunluk ÷ zaman²
Enerji  E	kg·m²/s² (J)	kuvvet × uzunluk
Basınç  P	kg/m·s² (Pa)	kuvvet ÷ alan
Elektrik yükü  q	A·s (C)	akım × zaman

Bir metin verilir, içindeki nicelikleri skaler–vektörel diye ayırman istenir. Ya da aynı doğrultuda iki kuvvet verilip bileşke sorulur.

Skaler	Vektörel
kütle · sıcaklık · yoğunluk · hacim · uzunluk · zaman · enerji	kuvvet · hız · konum · yer değiştirme · ivme

Neden yön önemli?
Bir kanepeyi iki kişi itiyor. Kuvvetlerin büyüklükleri aynı kalsa bile yönleri değişince sonuç değişir.

Kareli düzlemde birkaç vektör verilir: "hangisi hangisine eşittir?", "hangisi hangisinin kaç katıdır?" diye sorulur.Vektör bir yönlü doğru parçasıyla gösterilir; iki özelliği vardır: yön (okun gösterdiği taraf) ve büyüklük (okun uzunluğu). Bir vektör, bu iki özelliği değişmeden paralel taşınabilir — yeri önemli değildir.

Çarpılan sayı	Büyüklük	Yön
1'den büyük (ör. 2)	artar	değişmez
1	değişmez	değişmez
0 ile 1 arası (ör. ½)	azalır	değişmez
0	sıfır olur	yön kalmaz (sıfır vektör)
−1 ile 0 arası (ör. −½)	azalır	ters döner
−1	değişmez	ters döner → zıt vektör
−1'den küçük (ör. −2)	artar	ters döner

Kareli düzlemde iki ya da üç vektör verilir, bileşke istenir. Ya da bir vektörün x ve y bileşenleri sorulur. Bu bölüm, ünitenin en çok pratik gerektiren kısmıdır.Toplamadan önce iki kontrol: birimler aynı mı? (2 kg + 700 g toplanmaz; önce 700 g = 0,7 kg yapılır.) Ve türler aynı mı? Kuvvetle kuvvet, hızla hız toplanır; hız ile kuvvet toplanmaz.

Bir olay listesi verilir, her birinin hangi temel kuvvetle açıklandığı sorulur. Ya da "etki uzaklığı / kuvvetin özelliği" tablosu verilip hangi kuvvet olduğu istenir.Önce kuvvetin ne olduğunu netleştir: bir cismi harekete geçirebilen, hızlandırabilen, yavaşlatabilen, durdurabilen; yönünü ya da şeklini değiştirebilen etkiye kuvvet denir. Birimi newton (N), sembolü F.

Kuvvet	Etki mesafesi ve kime etki ettiği	Örnek
Güçlü nükleer	Atom çekirdeği ile sınırlı — en güçlü kuvvettir. Çekirdekteki proton ve nötronlara etki eder	Çekirdekte proton ve nötronların bir arada tutulması
Zayıf nükleer	Çekirdek ile sınırlı; güçlü nükleerden daha kısa. Proton ve nötronları başka parçacığa dönüştürür	Beta bozunması · karbon-14 çekirdeğinin azot-14 çekirdeğine dönüşmesi
Elektro­manye­tik	Sonsuz kabul edilir. Elektrik yüklerine, mıknatıslara ve manyetik maddelere etki eder	Sürtülen tarağın kâğıdı çekmesi · pusula · maglev treni
Kütle çekim	Sonsuz kabul edilir. Kütlesi olan bütün maddelere etki eder	Elmanın düşmesi · gezegenlerin dolanması · gelgit · cismin ağırlığı

Bir güzergâh verilir (çoğu zaman kareli düzlemde), alınan yol / yer değiştirme / ortalama sürat / ortalama hız istenir. Bu ünitede sayısal hesap yapılan tek bölüm budur.

Kavram ve sembolü	Tanım (ve türü)	Birim
Referans noktası	Hareketi tanımlamak için seçilen, hareket etmediği kabul edilen nokta	—
Konum  x	Cismin, referans noktasına göre bulunduğu yer  vektörel	m
Alınan yol  x	Çizilen yörüngenin uzunluğu  skaler	m
Yer değiştirme  Δx	Son konum ile ilk konum arasındaki yönlü uzaklık  vektörel	m
Sürat  υ	Birim zamanda alınan yol  skaler	m/s
Anlık sürat	Bir andaki sürat; anlık hızın büyüklüğü  skaler	m/s
Ortalama sürat  υort	Alınan yolun toplam süreye oranı  skaler	m/s
Hız  υ	Birim zamanda yapılan yer değiştirme  vektörel	m/s
Anlık hız	Bir andaki hız — büyüklüğü ve yönü  vektörel	m/s
Ortalama hız  υort	Yer değiştirmenin toplam süreye oranı  vektörel	m/s
İvme  a	Birim zamandaki hız değişimi  vektörel	m/s²

Yol mu, yer değiştirme mi?
Alınan yol, izlediğin çizginin uzunluğudur — nereden geçtiğin önemlidir. Yer değiştirme, başlangıçtan bitişe çizilen oktur — aradan nasıl geçtiğin önemsizdir. Başladığın yere dönersen yer değiştirme sıfırdır, ama alınan yol sıfır değildir.

Olay listesi verilir, hareket türüyle eşleştirilir. En sevilen soru: "hangisi aynı anda iki tür hareket yapar?"Hareket referans noktasına göre tanımlanır: bir cisim seçilen noktaya göre zamanla yer değiştiriyorsa hareket ediyordur. Aynı cisim, farklı referans noktasına göre hareketsiz de olabilir.

Tür	Ne olur	Örnek
Öteleme	Cismi oluşturan parçalar birlikte ve aynı yönde hareket eder; bütün parçalar eşit yer değiştirir.	balkondan düşen saksı · itilen masa · buz pistinde patenci
Dönme	Cisim sabit bir nokta (eksen) etrafında çember çizer; parçalar eksene eşit uzaklıkta kalır.	dönme dolap · akrep ve yelkovan · helikopter pervanesi
Titreşim	Cisim bir denge konumundan geçerek gidip gelir.	salıncak · su yüzeyindeki dalgalar · diyapazon · gitar teli

Bu ünitede hem sınıflandırma hem hesap var. Soru hangi çıktıdan geldiyse yöntem de değişir.

Çıktı	Nasıl sorulur	Ne yapmalısın
FİZ.9.2.1	nicelik ya da birim verilir	birim tek bir temel birim ve üssüz mü? Değilse türetilmiştir
FİZ.9.2.2	metin verilir, nicelikler ayrılır	cümlede yön geçiyor mu diye bak
FİZ.9.2.3	kareli düzlemde vektörler	önce yönü, sonra kaç kare olduğunu yaz
FİZ.9.2.4	iki üç vektör, bileşke istenir	yatay ve düşey bileşenleri ayrı ayrı topla
FİZ.9.2.5	olay listesi, kuvvet istenir	olayda çekirdek mi, yük mü, kütle mi geçiyor?
FİZ.9.2.6	güzergâh verilir, hesap istenir	önce yol ve yer değiştirmeyi ayrı bul; sonra anlık mı ortalama mı istendiğine bak
FİZ.9.2.7	olay listesi, tür istenir	iki tür birden var mı diye kontrol et

Kareli düzlem soruları için üç adım
1. Vektörü (sağa kaç, yukarı kaç) biçiminde yaz. 2. Toplamada sağa gidenleri kendi arasında, yukarı gidenleri kendi arasında topla. 3. Sonucu yine (sağa kaç, yukarı kaç) olarak söyle. Bu üç adım, uç uca ekleme ile paralelkenarın ikisinin de yerini tutar.

Bu ünitenin tuzakları hep aynı yerlerden çıkar: skaler–vektörel karışması ve ortalama alma.

Hata	Doğrusu
Süratlerin ortalamasını almak	Ortalama sürat = toplam yol ÷ toplam süre. Aritmetik ortalama yalnızca bölümlerin süreleri eşitse doğru çıkar; yollar eşitse yanlış çıkar.
Yol ile yer değiştirmeyi aynı sanmak	Yol izlenen çizginin uzunluğu, yer değiştirme baştan sona çizilen ok. Başlangıca dönülürse yer değiştirme sıfırdır.
Vektörleri düz sayı gibi toplamak	3 + 4 = 7 yalnız aynı doğrultuda ve aynı yönde geçerlidir. Zıt yönde iseler bileşke 1, birbirine dik iseler 5'tir.
Vektörün büyüklüğünü negatif sanmak	Büyüklük daima pozitiftir; eksi işareti yönü çevirir.
Sayı gördüğü her yeri vektörel sanmak	Vektörel olmanın şartı yön bilgisi taşımaktır. "20 °C" skaler, "kuzeye 20 m" vektöreldir.
Newton'u temel birim sanmak	N = kg·m/s². İçinde üç temel birim var → türetilmiş.
Menzil ile şiddeti karıştırmak	Güçlü nükleerin menzili çok kısa ama en güçlü kuvvettir. Kütle çekimin menzili sonsuz, şiddeti ise en küçüktür (bu son bilgi kitapta yok, ek bilgidir).
Yuvarlanmayı tek tür sanmak	Yuvarlanan tekerlek hem döner hem öteler.

Program bu ünitenin ölçme araçlarını sayıyor: yapılandırılmış grid, çalışma yaprağı, açık uçlu test, çıkış kartı, poster/broşür, sanal pano, öz ve akran değerlendirme formu. Plan da bunların provası.

#	Çıktı	Ne yap
1	FİZ.9.2.1	Yedi temel niceliği ve birimlerini ezberden yaz. Sonra beş türetilmiş nicelik seç, her birinin birimini temel birimlere ayır.
2	FİZ.9.2.2	Bir gün boyunca karşılaştığın on niceliği not et (hava sıcaklığı, otobüs hızı, çanta kütlesi…). Her birine skaler mi vektörel mi yaz. Yapılandırılmış grid tam olarak budur.
3	FİZ.9.2.3	Kareli deftere bir A vektörü çiz. Yanına 2A, ½A, −A, −2A çiz. Her birinin altına yön ve büyüklüğünü yaz.
4	FİZ.9.2.4	Aynı iki vektörü üç yöntemle de topla ve sonuçların aynı çıktığını gör. Bu, ünitenin en kritik alıştırması — en az beş kez tekrarla.
5	FİZ.9.2.5	Dört kuvvet için birer çıkış kartı yaz: menzili, kime etki ettiği, bir örneği. Kartları karıştır, sadece örneğe bakarak kuvveti bulmayı dene.
6	FİZ.9.2.6	Evden okula giden yolunu kareli deftere çiz. Alınan yolu, yer değiştirmeyi, süreni ölç; ortalama sürat ve ortalama hızını hesapla. İkisi neden farklı çıktı, yaz.
7	FİZ.9.2.7	Evinden beş hareket örneği seç. Her biri için "hangi tür?" ve "aynı anda ikinci bir tür var mı?" diye sor.

#	Ne öğreneceksin	Kod
1	Basıncın neye bağlı olduğunu bulmak	FİZ.9.3.1
2	Durgun sıvılarda basıncı hesaplamak	FİZ.9.3.2
3	Pascal Yasası ve hidrolik sistemleri sorgulamak	FİZ.9.3.3
4	Açık hava basıncına ilişkin çıkarım yapmak	FİZ.9.3.4
5	Kaldırma kuvvetinin değişkenlerini deneyle bulmak	FİZ.9.3.5
6	Kaldırma kuvvetinin nedenini basınçla açıklamak	FİZ.9.3.6
7	Sürat ile basınç ilişkisini (Bernoulli) genellemek	FİZ.9.3.7

Bir cismin farklı yüzeylerine yatırıldığı görseller verilir; kuvvet, temas alanı ve basıncı tabloya yazman istenir. Ya da günlük hayattan bir alet (çivi, kar ayakkabısı, bıçak) verilip "basıncı artırmak mı azaltmak mı istenmiş?" diye sorulur.Bir cisim, kendi ağırlığı yüzünden durduğu yüzeye basınç uygular. Ağırlık G = m·g olduğundan yatay zemindeki bir cisim için P = F/A = G/A = m·g/A yazılır. Ayrıca cisimler, üzerine uygulanan kuvveti yönünü ve büyüklüğünü değiştirmeden aynen iletir — çiviye vurduğunda aynı kuvvet uca gider, ama ucun alanı çok küçük olduğu için oradaki basınç devasa olur.

Şekilleri farklı kaplarda aynı sıvı verilir, taban basınçlarını karşılaştırman istenir. Ya da "basıncı artırmak için ne yapılabilir?" diye sorulur. Barajın alt duvarının kalın olması da bu çıktıdandır.Sıvı basıncını üç şey belirler: derinlik (h), sıvının yoğunluğu (d) ve yer çekimi ivmesi (g). Üçü de basınçla doğru orantılıdır.Bu formül nereden geliyor?
Silindirik kapta sıvının hacmi V = A·h, kütlesi m = d·V = A·h·d, ağırlığı G = A·h·d·g olur. Basınç P = G/A yazılınca A sadeleşir ve geriye P = h·d·g kalır. A sadeleştiği için basınç taban alanına bağlı değildir — ünitenin en çok sorulan sonucu budur.

Hidrolik kriko, fren, forklift, iş makinesi görselleri verilir; hangi ilkeyle çalıştığı ve küçük kuvvetin nasıl büyük kuvvete dönüştüğü sorulur. Birleşik kaplarda sıvı seviyeleri de klasik sorudur.Kitabın önemli uyarısı: bu yasa, kabın her noktasında basıncın değil, meydana gelen basınç değişiminin eşit olduğunu söyler. Derinlik farkından gelen basınç yerinde durur; eklenen basınç her yere aynen dağılır.

Birleşik kaplar
En az iki kabın borularla birbirine bağlanmasıyla oluşan sisteme birleşik kaplar denir. Kolların şekli ve kesit alanı ne olursa olsun, aynı cins durgun sıvının seviyeleri eşitlenir — çünkü seviye farkı basınç farkı demektir ve sıvı, basıncın büyük olduğu yerden küçük olduğu yere akar. Akış, basınçlar eşitlenince durur.Torricelli deneyinin ayrıntıları sorulur (boru neden 76 cm'de durur, şekli fark eder mi). Ya da "şu olay açık hava basıncıyla açıklanamaz" tipinde eleme sorusu gelir. Yükseklik–basınç ilişkisi de klasiktir.Hava da bir akışkandır; bu yüzden sıvı basıncına benzer davranır. Ama iki fark var: sıvı homojen dağılır, havanın yoğunluğu ise homojen değildir; ve sıvılar sıkıştırılamaz kabul edilirken gazlar sıkıştırılabilir. Yükseldikçe üstte kalan hava azalır, bu yüzden yükseklik arttıkça açık hava basıncı azalır — sıvıda ise derinlik arttıkça basınç artar.

	Sıvı basıncı	Açık hava basıncı
Neye bağlı	derinlik · yoğunluk · g	yükseklik · sıcaklık · hava yoğunluğu · atmosferin bileşimi
Yön	derinlik artınca artar	yükseklik artınca azalır
Dağılım	sıvı homojen	hava homojen değil
Sıkışma	sıkıştırılamaz kabul edilir	sıkıştırılabilir

Alçak basınç, yüksek basınç ve rüzgâr
Sıcaklık artınca hava molekülleri hızlanır, yoğunluk azalır, hava genleşip yükselir → alçak basınç. Sıcaklık azalınca yoğunluk artar, hava çöker → yüksek basınç. Yüksek basınç bölgesinden alçak basınç bölgesine doğru havanın yer değiştirmesi rüzgârı oluşturur — bu yüzden konu coğrafyayla ve yenilenebilir enerjiyle bağlantılıdır.Bir cisim farklı sıvılara, farklı derinliklere batırılır; kaldırma kuvvetinin nasıl değiştiği sorulur. Gemi–tuzluluk soruları (Karadeniz ↔ Kızıldeniz) bu çıktının klasiğidir.

Değişken	Artarsa kaldırma kuvveti	Neden
Batan hacim Vb	artar	daha çok sıvının yeri değişir
Sıvının yoğunluğu ds	artar	yeri değişen sıvı daha ağırdır
Yer çekimi ivmesi g	artar	aynı sıvı daha ağır gelir
Derinlik	değişmez	formülde h yok; hacmi değişmeyen cisim için derinlik etkisizdir
Cismin cinsi / şekli	değişmez	yalnız batan hacim önemlidir

"Kaldırma kuvveti neden yukarı yöndedir?" diye sorulur; ya da bir cismin yoğunluğu verilip yüzer mi, askıda mı kalır, batar mı denir.Sıvı basıncı derinlikle artar. Batmış bir cismin alt yüzeyi, üst yüzeyinden daha derindedir. O hâlde alt yüzeye etkiyen basınç ve kuvvet, üst yüzeye etkiyenden büyüktür. İşte kaldırma kuvveti bu farktır.

Durum	Yoğunluk	Kuvvetler
Yüzme	dc < ds	Fk = G · cismin bir kısmı sıvı dışında dengelenir
Askıda kalma	dc = ds	Fk = G · bırakıldığı yerde dengede kalır
Batma	dc > ds	Fk < G · net kuvvet aşağıdır; tabana değerse ayrıca N oluşur

Kesitleri farklı bir boru (Venturi tüpü) verilir; sürat ve basınç sıralaması istenir. Ya da çatının uçması, şemsiyenin ters dönmesi, iki aracın birbirini çekmesi gibi bir olayın nedeni sorulur.Boru daraldığında aynı miktar akışkanın geçebilmesi için akışkan hızlanmak zorundadır. Hızlandığı yerde de basıncı düşer. Bu ilişki ilk kez Daniel Bernoulli (1700–1782) tarafından ortaya konmuştur.

Olay	Nerede sürat yüksek	Sonuç
Fırtınada çatının uçması	çatının üstünde	üstte basınç düşer, alttaki yüksek basınç çatıyı yukarı iter
Şemsiyenin ters dönmesi	şemsiyenin üstünde	üstte alçak basınç oluşur, şemsiye yukarı çekilir
İki aracın birbirini çekmesi	araçların arasında	arada basınç düşer, dıştaki büyük basınç araçları birbirine iter
Parfüm şişesi / sprey	dar delikte	sürat artar, basınç düşer, sıvı çekilip püskürür

Bu ünitenin bütün soruları tek bir cümleye dayanır: basınç, kuvvetin yüzeye yayılmasıdır. Aynı kuvvet geniş yüzeye yayılırsa basınç küçülür, dar yüzeye toplanırsa büyür. Soruda ne sorulursa sorulsun önce hangi yüzeye, hangi kuvvet diye sor.

Çıktı	Nasıl sorulur	Ne yapmalısın
FİZ.9.3.1	aynı cisim farklı yüzeylerde durur	ağırlık aynıdır; yalnız temas alanına bak. Alan küçükse basınç büyüktür
FİZ.9.3.2	kaba sıvı konur, taban basıncı sorulur	yalnız h, d, g. Kabın şekli, genişliği, sıvının miktarı sonucu değiştirmez
FİZ.9.3.3	hidrolik fren, kriko, su cenderesi anlatılır	basıncın aynen ve her yöne iletildiğini söyle; kuvvet kazancını sözle açıkla, formülle değil
FİZ.9.3.4	yükseklik ya da Torricelli deneyi verilir	yukarı çıkıldıkça hava seyrelir → basınç düşer. Deniz seviyesi 76 cmHg
FİZ.9.3.5	cisim sıvıya batırılır, dinamometre okunur	kayıp ağırlık = kaldırma kuvveti. Yalnız batan hacim, sıvının yoğunluğu ve g etkiler
FİZ.9.3.6	"neden kaldırıyor" diye sorulur	alt yüzeydeki basınç üst yüzeydekinden büyüktür; fark yukarı doğru net kuvvet verir
FİZ.9.3.7	daralan boru, uçak kanadı, iki kâğıt	kesit daralır → sürat artar → basınç azalır

Bu ünitenin tuzakları neredeyse tamamı "neyin neye bağlı olmadığını" bilmemekten çıkar. Aşağıdaki dokuz cümleyi bilen öğrenci ünitenin sorularının çoğunu yanlış yapmaz.

Hata	Doğrusu
Sıvı basıncını kabın şekline ya da miktarına bağlamak	P = h · d · g. Bağıntıda ne hacim ne alan vardır. Şekilleri bambaşka kaplarda sıvı seviyesi eşitse taban basınçları da eşittir. Değişen şey tabana uygulanan kuvvettir (F = P · A).
Basınç ile kuvveti aynı sanmak	Basınç skalerdir, yönü yoktur; birimi Pa'dır. Yönlü olan, basıncın bir yüzeye uyguladığı kuvvettir (vektörel, birimi N) ve bu kuvvet yüzeye daima diktir. "Basınç yukarı doğrudur" demek yerine "sıvı, alt yüzeye yukarı yönlü bir kuvvet uygular" denir.
Sıvı basıncını yalnız aşağı doğru sanmak	Durgun sıvı basıncı her yöne etki eder: tabana, yan yüzeylere ve içindeki cisme aynı anda.
Kaldırma kuvvetini cismin yoğunluğuna bağlamak	Fk = Vb · ds · g. Buradaki d sıvının yoğunluğudur. Cismin yoğunluğu kaldırma kuvvetinin büyüklüğünü değil, yüzer mi batar mı sorusunun cevabını belirler.
Batan hacim yerine cismin tüm hacmini yazmak	Cisim yüzüyorsa yalnız sıvı içinde kalan kısmının hacmi kullanılır. Tamamı batmışsa ikisi eşittir.
Kaldırma kuvvetini derinliğe bağlamak	Cisim tamamen battıktan sonra daha derine indirilse de kaldırma kuvveti değişmez; batan hacim artmıyordur.
Açık hava basıncını yok saymak	Deniz seviyesinde 76 cmHg = 1,013 · 105 Pa. Yukarı çıkıldıkça hava seyreldiği için azalır.
Bernoulli'de sürat ile basıncı aynı yönde değiştirmek	İlişki terstir: kesit daralır → sürat artar → basınç azalır. Uçak kanadının üst yüzeyinde de sürat daha büyük olduğu için basınç düşer; ama uçuşu yalnız Bernoulli ile açıklama — ağırlık, kaldırma kuvveti, sürükleme ve itme de etkilidir.
Yüzen cisimde denge kurmayı unutmak	Yüzen ya da askıda kalan cisimde Fk = G'dir. Batan cisimde Fk < G olduğu için cisim dibe iner.

Bu ünite deneyle öğrenilir. Program çıktıların içinde doğrudan "deney yapar" diyor (FİZ.9.3.5) ve ölçme için deney raporu, performans görevi, çalışma yaprağı, açık uçlu test, poster ve öz değerlendirme formu sayıyor. Aşağıdaki plan bunların provası — hepsi mutfakta yapılabilir.

#	Çıktı	Ne yap
1	FİZ.9.3.1	Bir kalemi masaya önce yan yatır, sonra ucuna bastır. Ağırlık aynı, alan farklı. Hangisinde iz kalıyor? Aynı olayı bıçak, çivi, kar ayakkabısı için yaz.
2	FİZ.9.3.2	Bir pet şişenin yan yüzeyine alt alta üç delik aç, doldur. Suyun en uzağa hangi delikten fışkırdığını ölç. Sonucu h · d · g ile açıkla.
3	FİZ.9.3.3	Ağzına kadar dolu, kapağı kapalı bir poşetin birkaç yerini iğneyle del ve sık. Su her delikten çıkıyor mu? Bu Pascal Yasası. Sonra hidrolik fren, kriko ve su cenderesini aynı cümleyle açıkla.
4	FİZ.9.3.4	Bardağı suyla doldur, üstüne kâğıt kapat, ters çevir. Su dökülmüyor — neden? Cevabını yazdıktan sonra Torricelli deneyini kendi cümlelerinle anlat: neden 76 cm?
5	FİZ.9.3.5	Bu ünitenin en kritik adımı. Bir cismi ipe bağlayıp tart, sonra suya batırıp yeniden tart. Kayıp ağırlık kaldırma kuvvetidir. Sonra tuzlu suda tekrarla ve yarısını batırıp tekrarla. Üç ölçüm, iki değişken: yoğunluk ve batan hacim. Deney raporunu yaz.
6	FİZ.9.3.6	Şekli çiz: cismin alt ve üst yüzeyine etki eden basınç oklarını uzunlukları farklı olacak biçimde göster. Neden alttaki daha uzun — tek cümleyle yaz.
7	FİZ.9.3.7	İki kâğıdı paralel tut, aralarına üfle. Kâğıtlar birbirine yaklaşıyor. Beklediğin bu muydu? Gözlemini yaz, sonra uçak kanadı ve daralan boru ile bağla.

#	Ne öğreneceksin	Kod
1	Isı, sıcaklık ve iç enerjiyi birbirinden ayırmak	FİZ.9.4.1
2	Q = m·c·ΔT modeline ulaşmak ve kullanmak	FİZ.9.4.2
3	Hâl değişimi için gereken ısıyı bulmak	FİZ.9.4.3
4	Isıl dengeyi gözlemleyip yorumlamak	FİZ.9.4.4
5	Isı aktarım yollarını sınıflamak	FİZ.9.4.5
6	Katıda ısı iletim hızını etkileyen etmenleri bulmak	FİZ.9.4.6

Gazete cümleleri verilir, bilimsel açıdan doğru mu diye sorulur: "çocuğun vücut ısısı 39 °C", "atmosferdeki ısı arttı", "pencereyi açınca asfaltın sıcaklığı içeri girdi". Ya da farklı kütle ve sıcaklıktaki kaplar verilip iç enerjileri sıralanır.

Kavram	Neyin ölçüsü	Birim · araç
Sıcaklık	tanecik başına ortalama kinetik enerji	K · termometre
Isı	iki madde arasında aktarılan enerji	J · kalorimetre kabı
İç enerji	taneciklerin toplam enerjisi	J · —

Özdeş ısıtıcılarla ısıtılan iki madde verilir, hangisinin sıcaklığı daha çok artar diye sorulur. Ya da ısı sığası–kütle grafiği verilip öz ısıları karşılaştırılır. Deniz–kara ısınma farkı da bu çıktıdandır.Sıcaklığı ölçmek için önce termometre gerekir: sıcaklıkla maddede oluşan değişimi (genellikle genleşmeyi) algılayıp sıcaklığı gösteren araç. Türleri: sıvılı (oda sıcaklığı), metal (yüksek sıcaklık), gazlı (çok düşük sıcaklık, laboratuvar), dijital ve kızılötesi (temassız).

Sıcaklık–ısı ya da sıcaklık–zaman grafiği verilir; plato sürelerinden hâl değiştirme ısıları karşılaştırılır. Ya da "kütle iki katına çıkarsa grafik nasıl değişir?" diye sorulur. Düdüklü tencere ve yüksek rakımda yemek pişmemesi de bu çıktıdandır.Sıcaklık neden sabit kalıyor?
Isıtılan bir maddede enerji iki yere gidebilir: taneciklerin kinetik enerjisine (sıcaklık artar) ya da tanecikler arası düzeni ve uzaklığı değiştirerek etkileşim potansiyel enerjisine (sıcaklık sabit kalabilir). Sabit basınçta saf bir maddenin hâl değişimi sırasında verilen ısı, taneciklerin ortalama kinetik enerjisini değil bu etkileşim düzenini değiştirir; bu nedenle sıcaklık plato boyunca sabittir. Hâl değişimi bitince enerji yeniden sıcaklığı artırabilir. Karışımlar aynı koşullarda tek sıcaklık yerine bir aralıkta hâl değiştirebilir.

Bölge	Ne oluyor	Formül
eğimli	sıcaklık artar, hâl aynı kalır · kinetik enerji artar	Q = m·c·ΔT
yatay (plato)	hâl değişir, sıcaklık sabit · potansiyel enerji artar	Q = m·L
plato uzunluğu	ne kadar ısı gerektiğini gösterir	m·L ile orantılı

Erime ısısı = donma ısısı, buharlaşma ısısı = yoğuşma ısısı
0 °C'taki 1 kg buzu eritmek için 334 kJ vermek, 0 °C'taki 1 kg suyu dondurmak için de ondan 334 kJ almak gerekir. Aynı biçimde 100 °C'taki 1 kg suyu buharlaştırmak 2260 kJ ister; buhar yoğuşurken bu enerjiyi ortama geri verir.

Farklı sıcaklıktaki iki su karıştırılır, denge sıcaklığı hangisine daha yakındır diye sorulur. Ya da yalıtılmış bir ortamda aralarında ısı alışverişi olmayan cisimlerin sıcaklıkları sorulur.

Günlük olaylar listelenir, hangi yolla gerçekleştiği istenir: metal kaşığın elini yakması, sobalı odada tavanın tabandan sıcak olması, Güneş'in Dünya'yı ısıtması, havası boşaltılmış odada ısıtıcının çalışıp çalışmayacağı. Sera etkisi ve küresel ısınma da bu çıktıya bağlanır.Programın istediği sınıflandırma ölçütü ortamın niteliğidir: maddesel ortam gerekiyor mu, gerekiyorsa akışkan mı değil mi?

Yol	Nasıl taşınır	Ortam
İletim	tanecikler yerlerinde titreşir, enerjiyi komşusuna aktarır	maddesel ortam gerekir · katıda tek yol; akışkanda da olur ama zayıf kalır
Konveksiyon	taneciklerin kendisi yer değiştirir (sürüklenme + yayılma)	maddesel · akışkan (sıvı, gaz)
Işıma	elektromanyetik dalga taşır	maddesel ortam gerekmez · boşlukta da olur

Konveksiyon iki hareketin toplamıdır
Sürüklenme: ısınan akışkanın yoğunluğu azalır, yukarı çıkar; üstteki soğuk ve yoğun akışkan aşağı iner. Yayılma: hızlı tanecikler yavaş olanlara çarparak enerjinin bir kısmını aktarır. İkisi birlikte konveksiyonu oluşturur.Bina, termos, çift cam, giysi ya da bardak karşılaştırılır; hangisi daha iyi yalıtır diye sorulur. Isı iletim katsayısı tablosu verilip malzeme seçtirilir. Enerji tasarrufu ve sürdürülebilirlik bağlamı da bu çıktıdadır.

Etmen	Artarsa iletim hızı	Günlük karşılığı
Sıcaklık farkı	artar	kışın çok soğukta ev zor ısınır
Yüzey alanı	artar	geniş camlı bina daha çok ısı kaybeder
Kalınlık	azalır	kalın duvarlı ev kışın sıcak, yazın serin
Isı iletim katsayısı	artar	metal hızlı iletir, strafor yavaş

Madde	k (W/m·K)	Ne işe yarar
Elmas	2300	çok iyi bir ısı iletkeni; en yüksekler arasında
Saf alüminyum	205	tencere tabanı, radyatör
Demir	80	ocak, döküm
Çelik	16	kaşık, yapı elemanı
Cam	0,8	pencere — tek başına kötü yalıtır
Strafor	0,039	dış cephe yalıtımı
Cam yünü	0,04	çatı yalıtımı
Hava (durgun)	0,023	çift camın arasındaki asıl yalıtkan

Bu ünitede soruların neredeyse tamamı tek bir karara iniyor: sıcaklık değişiyor mu, yoksa hâl mi değişiyor? Cevabı bulduğun anda hangi formülü yazacağın da belli olur.

Çıktı	Nasıl sorulur	Ne yapmalısın
FİZ.9.4.1	gazete cümlesi ya da kap karşılaştırması	cümlede ölçülen şey mi aktarılan şey mi var? İç enerji sorulduysa kütle ve sıcaklığa birlikte bak
FİZ.9.4.2	özdeş ısıtıcı, farklı madde ya da kütle	"özdeş ısıtıcı + eşit süre" = verilen ısı eşit. Sonra Q = m·c·ΔT'de hangi çarpan sabit, hangisi değişiyor diye bak
FİZ.9.4.3	sıcaklık–ısı ya da sıcaklık–zaman grafiği	önce platoları işaretle. Eğimlide m·c·ΔT, platoda m·L. Plato süresi ısıyla orantılıdır
FİZ.9.4.4	iki madde karıştırılır	hesap istemiyorsa ısı sığası büyük olanın tarafını söyle
FİZ.9.4.5	günlük olay listesi	tek soru: ortam ne? Katı → iletim; akışkan → (iletim de olur ama baskın yol) konveksiyon; boşlukta da oluyorsa → ışıma
FİZ.9.4.6	bina, termos, bardak karşılaştırması	dört etmeni say: sıcaklık farkı, alan, kalınlık, k. Formül isteme, yön söyle

Bu ünitenin tuzakları iki gruptan çıkıyor: kavramların birbirine karışması (ısı/sıcaklık/iç enerji, öz ısı/ısı sığası) ve plato bölgesinde yanlış formül.

Hata	Doğrusu
"Cismin ısısı" demek	Isı aktarılan enerjidir, cisme ait değildir. Cisme ait olan iç enerjidir. "Vücut ısısı" değil, vücut sıcaklığı.
Sıcaklığı iç enerji sanmak	Sıcaklık tanecik başına ortalama kinetik enerjinin göstergesidir; kütleden bağımsızdır. İç enerji ise toplamdır, kütle artınca artar. Aynı sıcaklıktaki 1 kg ve 2 kg suyun sıcaklıkları eşit, iç enerjileri farklıdır.
Öz ısı ile ısı sığasını karıştırmak	Öz ısı (c) birim kütleye aittir, maddeyi tanır, ayırt edicidir. Isı sığası (C = m·c) o cismin tamamına aittir, kütle değişince değişir, ayırt edici değildir.
Platoda Q = m·c·ΔT yazmak	Platoda ΔT = 0'dır; bu formül sana sıfır verir. Hâl değişimi bölgesinde tek geçerli bağıntı Q = m·L'dir.
"Sıcaklık sabitse ısı verilmiyor" sanmak	Plato boyunca ısı akmaya devam eder; enerji kinetik enerjiye değil, tanecikleri koparan potansiyel enerjiye gider. Bu yüzden termometre kımıldamaz.
Basınç kuralını tek kural sanmak	Kaynamada basınç artınca sıcaklık her maddede yükselir. Erimede kural maddeye bağlıdır: erirken hacmi azalan su/buzda basınç artınca erime sıcaklığı düşer.
Denge sıcaklığını ortalama almak	Aritmetik ortalama yalnız ısı sığaları eşitse doğrudur. Değilse denge, ısı sığası büyük olanın sıcaklığına kayar.
Metali "soğuk madde" sanmak	Aynı odadaki metal ve tahta ısıl dengededir, sıcaklıkları eşittir. Metal soğuk hissettirir çünkü ısı iletim hızı büyüktür — elinden ısıyı hızla çeker.
Işımayı yalnız çok sıcak cisimlere özgü sanmak	Bütün cisimler ışıma yapar; sıcaklık arttıkça ışıma artar. Termal kamera tam olarak bunu görüntüler.

Program bu ünitenin ölçme araçlarını sayıyor: açık uçlu test, kısa araştırma raporu, kavram haritası, proje / performans görevi, dereceli puanlama anahtarı ve öz değerlendirme formu. Aşağıdaki plan bunların provası — hepsi evde yapılabilir.

#	Çıktı	Ne yap
1	FİZ.9.4.1	Üç gün boyunca haberlerde, dizilerde ve konuşmalarda geçen "ısı/sıcaklık" cümlelerini not et. Her birinin yanına doğru mu, nasıl düzeltilir yaz. Program bu araştırmayı adıyla istiyor.
2	FİZ.9.4.2	İki özdeş bardağa eşit kütlede su ve zeytinyağı koy, ikisini de aynı süre aynı ocakta ısıt, sıcaklıklarını ölç. Hangisi daha çok ısındı? Sonucu öz ısıyla açıkla ve Q = m·c·ΔT'yi kendi verinle yaz.
3	FİZ.9.4.3	Bu ünitenin en kritik adımı. Dondurucudan buz al, bir tencereye koy, ocağa sür ve 30 saniyede bir sıcaklığı ölç. Verilerini sıcaklık–zaman grafiğine geçir. Platoyu kendi gözünle gör. Sonra 2 katı buzla tekrarla ve iki grafiği üst üste koy.
4	FİZ.9.4.4	Bir bardak sıcak suyun sıcaklığını ölç, masaya bırak, 10 dakikada bir yeniden ölç. Değerleri tabloya yaz ve grafiğini çiz. Hangi sıcaklıkta duruyor? Oda sıcaklığıyla karşılaştır — bulduğun şey ısıl dengedir.
5	FİZ.9.4.5	Evinden on olay seç ve her birini üç yoldan birine yerleştir. Sonra bunları bir kavram haritasına dök: merkezde "ısı aktarımı", üç dal, her dalda ortam niteliği ve örnekler. Program bu haritayı ölçme aracı olarak sayıyor.
6	FİZ.9.4.6	İki özdeş bardağa aynı sıcaklıkta su koy; birini havlu/gazete ile sar, diğerini açık bırak. Yarım saat sonra ikisini de ölç. Sonra bir termos tasarla: hangi malzeme, neden? Bu, programın istediği performans görevinin tam kendisidir.

#	Ne öğreneceksin	Kod
1	Sabit hızlı harekette eğim ve alanı kullanmak	FİZ.10.1.1
2	İvme ile hız değişimi arasındaki ilişkiyi kurmak	FİZ.10.1.2
3	Sabit ivmeli hareket grafiklerini birbirine çevirmek	FİZ.10.1.3

Bir aracın x-t ya da υ-t grafiği verilir; hızı, yer değiştirmesi, alınan yolu, ortalama hızı ve ortalama sürati istenir. Ya da bir güzergâh anlatılır (git–dön), iki ortalamayı ayırman beklenir. Zıt yönde giden iki aracın kaç saniyede karşılaşacağı da bu çıktıdandır.

Yol mu, yer değiştirme mi?
Alınan yol izlenen çizginin uzunluğudur, hep pozitiftir ve birikerek artar. Yer değiştirme ise baştan sona çizilen oktur: Δx = x_son − x_ilk. İşareti vardır ve başlangıca dönülürse sıfırdır.

Birkaç aracın saniye saniye hız değerleri tablo hâlinde verilir; ivmelerinin işareti ve büyüklüğü sorulur. Ya da bir cismin hız ve ivme oklarını gösteren şekil verilip "hızlanıyor mu yavaşlıyor mu" diye sorulur. Doğru–yanlış maddeleri bu çıktının klasiğidir.Hız eşit zaman aralıklarında aynı büyüklükte artıyor ya da azalıyorsa ivmenin büyüklüğü sabittir. Bir araç her saniyede 5 m/s hızlanıyorsa ivmesinin büyüklüğü 5 m/s²'dir.

Durum	Hız işareti	İvme işareti
+x yönünde hızlanan	+	+
+x yönünde yavaşlayan	+	−
−x yönünde hızlanan	−	−
−x yönünde yavaşlayan	−	+

Üç grafikten biri verilir, diğer ikisini çizmen istenir. Ya da bir grafik üzerinde birden çok araç gösterilip hangisinin nerede olduğu sorulur. Bu ünitenin puanının çoğu buradan gelir.

Grafik	Ne alırsın	Ne verir
x-t	eğim	hız  eğim pozitifse +x yönünde, negatifse −x yönünde gider
x-t	şekil	hareketin türü  doğru → sabit hız · parabol → sabit ivme · yatay → duruyor
x-t	tepe/dip	yön değişimi  eğim işaret değiştirdiği an cisim geri döner
υ-t	eğim	ivme  düz doğru → ivme sabit
υ-t	alan	yer değiştirme  eksenin altındaki alan negatif sayılır
υ-t	eksene göre	hızlanma / yavaşlama  eksenden uzaklaşıyorsa hızlanır, yaklaşıyorsa yavaşlar
a-t	alan	hız değişimi  Δυ = alan · kitap bu kuralı yazmıyor ama soruyor

İşareti nereye koyacaksın?
Kitap yavaşlayan hareket için ayrı bir denklem seti yazar (υ = υ₀ − a·t gibi) ve orada a'yı pozitif büyüklük kabul eder. Daha güvenli yol: tek bir denklem seti kullan ve a'yı işaretiyle birlikte yerine koy. Yavaşlayan bir cisimde a = −3 m/s² yazarsan tüm formüller kendiliğinden doğru çalışır ve iki ayrı set ezberlemene gerek kalmaz.

Bu ünitede soru çözmenin tek bir yolu var: önce grafiği oku, sonra formülü yaz. Formülden başlayan öğrenci grafik sorularında takılır; grafikten başlayan öğrenci formülü zaten çıkarır.

Çıktı	Nasıl sorulur	Ne yapmalısın
FİZ.10.1.1	x-t ya da υ-t grafiği verilir	x-t ise eğim al, υ-t ise alan hesapla. "Yol mu yer değiştirme mi?" diye sor
FİZ.10.1.2	hız tablosu ya da hız/ivme okları verilir	ardışık hız farklarına bak: eşitse ivme sabit. İşaret için iki oku karşılaştır
FİZ.10.1.3	üç grafikten biri verilir, ikisi istenir	sağa giderken eğim, sola dönerken alan. Sabit ivmede x-t parabol, υ-t doğru, a-t yataydır

Bu ünitenin tuzakları üç yerden çıkıyor: işaret, yol ile yer değiştirme, ve hangi formülün nerede geçerli olduğu.

Hata	Doğrusu
"Yavaşlıyor" ile "ivmesi negatif"i aynı sanmak	Yavaşlama, ivmenin işaretiyle değil, hız ile ivmenin göreli yönüyle belirlenir. −x yönünde yavaşlayan cismin ivmesi pozitiftir. Tek kural: oklar aynı yönlüyse hızlanır, zıt yönlüyse yavaşlar.
Negatif hızı "yavaş" sanmak	Eksi işareti yönü gösterir, büyüklüğü değil. −20 m/s, +10 m/s'den hızlıdır. Sürat hiçbir zaman negatif olmaz.
υ-t altındaki alanı "alınan yol" sanmak	Alan yer değiştirmedir ve işaretlidir. Alınan yol için alanların mutlak değerlerini toplaman gerekir. Cisim gidip dönmüşse ikisi farklı çıkar.
Ortalama hızı, hızların ortalaması sanmak	Ortalama hız = toplam yer değiştirme ÷ toplam süre. Aritmetik ortalama yalnız eşit süreli sabit hızlı parçalarda doğru sonucu verir. Sabit ivmeli harekette geçen (υ0 + υ) ÷ 2 kısayolu ayrı bir kuraldır ve orada geçerlidir.
Δx = ½·a·t2'yi her yerde kullanmak	Bu kısaltma yalnız durgun hâlden başlayan hareket içindir. İlk hız varsa tam biçim: Δx = υ0·t + ½·a·t2.
Grafiğin eksenin altında olmasını yavaşlama sanmak	Eksenin altı yalnızca −x yönü demektir. Hızlanma için ölçüt: grafik eksenden uzaklaşıyor mu, yaklaşıyor mu?
x-t grafiğini yörünge sanmak	x-t grafiği cismin izlediği yol değildir. Yükselen bir x-t doğrusu "yokuş yukarı gidiyor" demek değil, "+x yönünde ilerliyor" demektir.
Sabit hız ile sabit sürati aynı sanmak	Sürat skaler, hız vektöreldir. Sürati sabit olan bir cisim yön değiştirirse hızı değişmiş olur — yani ivmesi vardır.
Hız sıfırsa ivme de sıfırdır sanmak	Doğrusal bir yolda ileri gidip geri dönen bir araç, yön değiştirdiği anda hızı sıfırdır ama ivmesi sıfır değildir — ivme olmasaydı zaten geri dönemezdi. Sabit ivmeli harekette o andaki ivme, diğer anlardakiyle aynıdır.

Program bu ünitenin ölçme araçlarını sayıyor: çalışma yaprağı, çıkış kartı, bilgi görseli, poster, kısa rapor ve performans görevi; hepsi dereceli puanlama anahtarı, öz ve akran değerlendirme formlarıyla. Aşağıdaki plan bunların provası.

#	Çıktı	Ne yap
1	FİZ.10.1.1	Telefonunun konum kaydını (ya da bir koşu uygulamasını) açıp düz bir yolda yürü. Konum ve zaman verilerini bir tabloya geçir, x-t grafiğini kendin çiz ve eğiminden hızını bul. Sonra geri dön ve alınan yol ile yer değiştirmenin farklı çıktığını kendi verinle gör.
2	FİZ.10.1.1	Bir sayı doğrusu çiz ve üstünde beş farklı senaryo işaretle (git–dur–dön gibi). Her biri için ortalama hız ve ortalama sürati ayrı ayrı hesapla. Hangi durumda ikisi eşit oluyor? Cevabını yaz — bu, programın istediği çıkış kartıdır.
3	FİZ.10.1.2	Bir aracın ya da bisikletin hızını her saniye tahmin edip tabloya yaz (ya da hazır bir veri seti kullan). Ardışık farkları al: eşit mi? Eşitse ivme sabittir. Sonra dört durumun her biri için birer günlük hayat örneği yaz.
4	FİZ.10.1.2	Yavaşlıyor ama ivmesi pozitif olan bir örnek kur ve arkadaşına anlat. Anlatamıyorsan henüz oturmamıştır — bu ünitenin en ayırt edici sorusu budur.
5	FİZ.10.1.3	Bu ünitenin en kritik adımı. Tek bir υ-t grafiği çiz (birkaç kırılmalı olsun) ve ona ait x-t ile a-t grafiklerini elde et. Sonra tersini yap: bir a-t grafiğinden υ-t ve x-t'yi kur. Bunu beş farklı grafikle tekrarla.
6	FİZ.10.1.3	Birkaç kırılmalı bir x-t grafiği çiz ve ona uyan en az üç farklı gerçek yaşam senaryosu yaz (asansör, metro, koşucu…). Programın zenginleştirme bölümü bunu istiyor; grafiğin bir bölümünü boş bırakıp mantıksal çıkarımla tamamlamayı da dene. Sonra hepsini tek sayfalık bir bilgi görseline dök.

#	Ne öğreneceksin	Kod
1	F–x grafiğinden işi ve işaretini bulmak	FİZ.10.2.1
2	İş–enerji–güç ilişkisini ve cihaz tüketimini kurmak	FİZ.10.2.2
3	Enerji biçimlerini ve dönüşümlerini karşılaştırmak	FİZ.10.2.3
4	Mekanik enerjiyi bileşenlerine ayırıp çözmek	FİZ.10.2.4
5	Enerji kaynaklarını ölçütlerle karşılaştırmak	FİZ.10.2.5

Bir cisme uygulanan kuvvetin büyüklüğü yol boyunca değişir ve F–x grafiği verilir. Dikdörtgen, üçgen ve yamuk alanlarını ayrı hesaplayıp eksenin altındakileri negatif alman istenir. Ya da kuvvet ile yer değiştirme arasında açı verilip hangi bileşenin iş yaptığı sorulur.θ, kuvvet oku ile yer değiştirme oku arasındaki açıdır. İşi yalnız kuvvetin yer değiştirme doğrultusundaki F·cosθ bileşeni yapar. Bu yüzden “cisim hareket etti” demek tek başına “bu kuvvet iş yaptı” demek değildir.

Aynı yükü aynı yüksekliğe çıkaran iki asansörün süreleri verilir; işleri ve güçleri karşılaştırılır. Elektrikli cihazın etiketindeki watt değeri ve kullanım süresi verilerek günlük/aylık tüketim istenir. J, W, kW ve kWh birimleri özellikle birbirine karıştırılır.

Elektrik tüketiminde birim seçimi: Etiket W ise önce 1000’e bölerek kW’a çevir; dakika verilmişse 60’a bölerek saate çevir. Sonra E(kWh) = P(kW)·t(h). Birim fiyat verilirse tüketimle çarparak maliyeti bulursun; birim fiyat fizik sabiti değildir.

Pil, otomobil, hidroelektrik santral, hoparlör veya lamba gibi bir sistem verilir; başlangıçtaki ve son durumdaki enerji biçimleri sorulur. “Enerji kayboldu” denilen yerde hangi biçimlere dağıldığını göstermen beklenir.

Biçim	Nerede depolanır/taşınır?	Örnek
Mekanik	hareket ve konum	hareketli araç, yüksekteki cisim, gerilmiş yay
Kimyasal	kimyasal bağlar	besin, pil, yakıt
Nükleer	atom çekirdeği	fisyon, füzyon
İç enerji	taneciklerin mikroskobik hareket ve etkileşimleri	ısınan fren, sıcak su
Işık	elektromanyetik dalga	Güneş, lamba, ekran
Ses	ortamda yayılan mekanik dalga	hoparlör, titreşen tel
Elektrik	yüklerin hareketi/konumu	devre, şebeke, yıldırım

Cisim bir yükseklikten bırakılır, rampadan iner, yaydan fırlatılır veya sürtünmeli yolda hareket eder. Belirli konumlardaki hız, yükseklik ya da enerji karşılaştırılır. Sorunun ana kararı şudur: mekanik enerji korunuyor mu, dış iş var mı?Referans seçimi: Potansiyel enerjinin sıfırı doğada işaretli bir zemin değildir; sen seçersin. h = 0 düzlemini başta belirle ve bütün konumlarda aynı düzleme göre yükseklik yaz. Fiziksel sonuç, potansiyel enerjinin kendisinden çok değişimine bağlıdır.

Sürtünme veya motor varsa genel hesap:
E_M,ilk + W_dış = E_M,son.
Sürtünmenin işi W_s = −F_s·yol olduğundan mekanik enerjiyi azaltır. Bu enerji yok olmaz; sistem ve çevrenin iç enerjisine dönüşür.Bir bölge için güneş, rüzgâr, hidrolik, fosil veya nükleer seçenekleri verilir; avantaj–dezavantaj tablosu ya da gerekçeli seçim istenir. Enerji etiketi, vampir cihaz, LED seçimi, karbon ayak izi ve yerli kaynak kullanımı da bu çıktının uygulamalarıdır.

Kaynak	Sınıf	Öne çıkan avantaj	Temel sınırlılık
Güneş / rüzgâr	yenilenebilen	düşük işletme emisyonu, yerli kaynak	hava ve konuma bağlı üretim, alan/depolama
Hidrolik	yenilenebilen	yüksek güç, uzun ömür, su yönetimi	ekosistem ve yerleşim etkisi, yüksek ilk yatırım
Jeotermal / biyokütle	yenilenebilen	yerel ve yönetilebilir üretim	bölgesel sınırlılık; emisyon/arazi etkisi olabilir
Fosil yakıtlar	yenilenemeyen	depolanabilir, üretim yönetilebilir	sınırlı rezerv, sera gazı ve hava kirliliği
Nükleer	yenilenemeyen	çok yoğun enerji, düşük işletme karbonu	radyoaktif atık, güvenlik ve yüksek kurulum maliyeti

Enerji verimliliği: Aynı hizmeti daha az enerjiyle sağlamaktır. A–G enerji etiketinde A’ya yaklaştıkça verim artar; fakat gerçek tüketim cihazın gücü, kullanım süresi ve programına da bağlıdır. Beklemede enerji harcayan “vampir cihazlar” uzun sürede anlamlı tüketime dönüşebilir.

Bu ünitede hız kazandıran alışkanlık, soruyu formülle değil enerji muhasebesiyle açmaktır: sisteme hangi enerji giriyor, hangi biçimde çıkıyor, dışarıdan iş var mı?

Soru tipi	İlk bakış	Çözüm hamlesi
F–x grafiği	Eksen üstü/altı ve kırılma noktaları	Grafiği dikdörtgen–üçgen–yamuğa böl; alanları işaretleriyle topla.
Açılı kuvvet	F ile Δx arasındaki açı	Kuvvetin paralel bileşenini seç: F·cosθ.
Güç / cihaz	W mı kW mı; dakika mı saat mi?	Önce birimleri eşleştir; sonra E = P·t.
Mekanik enerji	İlk–son konum ve dış iş	İki sütunlu enerji tablosu kur; korunum kararını sürtünme/motor kontrolünden sonra ver.
Enerji kaynağı	Karar ölçütleri	Tek etiket kullanma; süreklilik, çevre, yer, ekonomi ve güvenliği aynı tabloda karşılaştır.

Bu ünitenin yanlışları çoğunlukla işlemden değil, işaret, sistem sınırı ve birim seçiminden çıkar.

Program bu üniteyi yalnız testle değil; çalışma yaprağı, bilgi görseli, rapor, enerji etiketi ve performans göreviyle ölçüyor. Aşağıdaki plan doğrudan bu kanıtları üretir.

#	Çıktı	Ne yap
1	FİZ.10.2.1	Dört parçalı bir F–x grafiği çiz: pozitif dikdörtgen, üçgen, sıfır kuvvet ve negatif bölge olsun. Her alanı ayrı renklendir, işi hesapla ve grafiğe uyan kısa bir hareket hikâyesi yaz.
2	FİZ.10.2.1	Evde üç hareket seç: çantayı yatay taşıma, merdiven çıkma, kutu itme gibi. Her birinde kuvvet ve yer değiştirme oklarını çiz; işin pozitif, negatif veya sıfır olmasını gerekçelendir.
3	FİZ.10.2.2	En az beş cihazın güç etiketini kaydet. Günlük kullanım süresini yazıp haftalık/aylık kWh tüketimini hesapla. Sonuçları aynı tabloda karşılaştır; yalnız watt değerine göre karar verme.
4	FİZ.10.2.2	Aynı işi farklı sürelerde yapan üç motor senaryosu kur. İşleri, süreleri ve güçleri hesapla; “iş aynı, güç farklı” sonucunu tek cümleyle açıkla.
5	FİZ.10.2.3	Bir otomobil, telefon veya elektrikli süpürge seç. Enerji dönüşümünü başlangıç → ara basamak → yararlı çıktı + iç enerji/ses biçiminde bilgi görseline dönüştür.
6	FİZ.10.2.4	Beş mekanik enerji sorusunda iki sütunlu ilk–son enerji tablosu kullan. En az ikisinde sürtünme olsun. Çözümden sonra enerji kaybı görünen yerde hangi biçime dönüşüm olduğunu yaz.
7	FİZ.10.2.5	Yaşadığın bölge için üç enerji kaynağını süreklilik, çevre, coğrafi uygunluk, ekonomi ve güvenlik ölçütleriyle puanla. Seçimini tek bir avantajla değil, matristeki kanıtlarla savun.
8	Tüm ünite	Tek sayfalık kapanış kâğıdı hazırla: üstte F–x alanı, ortada iş–enerji–güç bağıntıları, altta mekanik enerji tablosu ve kaynak matrisi. Sonra kâğıdı kapatıp boştan yeniden üret.

Çıktı	Konu	Kod
1	Basit devre–su tesisatı analojisi	FİZ.10.3.1
2	Yük hareketi ve elektrik akımı	FİZ.10.3.2
3	Ohm Yasası ve deney grafiği	FİZ.10.3.3
4	Dirençlerin seri/paralel bağlanması	FİZ.10.3.4
5	Üreteçlerin seri/paralel bağlanması	FİZ.10.3.5
6–7	Elektrik güvenliği ve topraklama	FİZ.10.3.6–7

Su tesisatı veya elektrik devresi görseli verilir; pompa–üreteç, akış–akım, dar boru–direnç eşleşmesi istenir. Başka bir soruda bir kesitten geçen yük ve süre verilerek akım hesaplanır ya da ampermetre/voltmetrenin bağlanması sorulur.

Gerilim kademeli artırılır, akım ölçümleri tabloya yazılır. Grafiği çizmen, direnci bulman veya iki iletkenin hangisinin daha dirençli olduğunu karşılaştırman istenir.

Devrede birden fazla direnç verilir; eşdeğer direnç, ana kol akımı, kol akımları veya bir direncin uçlarındaki gerilim sorulur. Çizim kıvrımlı olabilir; şekle değil bağlantı düğümlerine bakılır.

Bağlama	Devre gerilimi	Akım / süre
Aynı yönlü seri	gerilimler toplanır	aynı R’de ana akım artar
Ters yönlü seri	zıt gerilimler çıkarılır	büyük olan yönü belirler
Özdeş paralel	tek üreteç gerilimi	yük paylaşılır; daha uzun dayanır

Hasarlı kablo, ıslak ortam, çoklu priz, metal gövdeli cihaz veya yıldırım senaryosu verilir; tehlike ve doğru koruma elemanı sorulur. Burada amaç yalnız isim ezberlemek değil, akımın hangi yoldan geçtiğini açıklamaktır.